Tuinieren in de winter

Veel planten zijn niet meer actief in de winter, maar je tuin heeft nog steeds verzorging nodig! Wij nemen samen met jou door hoe je jouw tuin beschermt en voorbereidt op de koudste tijd van het jaar.

Een besneeuwde tuin in de winter

Voorbereiding op de winter

Als de temperatuur daalt, gaat je tuin ontspannen op wintervakantie – maar dat betekent niet dat er geen klussen hoeven te worden geklaard. Potplanten moeten vóór de eerste strenge vorst naar binnen of beschermd worden. Houd sneeuw goed in de gaten, want dit heeft voor- en nadelen. Een witte deken kan wintergroenten en struiken beschermen tegen strenge nachtvorst in onbewolkte nachten – maar een dik pak sneeuw is erg zwaar en kan planten, struiken en bomen in jouw tuin beschadigen. Altijd groenblijvende planten zoals bamboe, laurier en thuja hebben geen probleem met een lichte laag sneeuw, maar een zwaarder pak moet je weg schudden of vegen. Vijvers en kassen moeten ook sneeuwvrij worden gehouden.

Een STIHL RM 448 TC benzinegrasmaaier en ander elektrisch tuingereedschap netjes opgeborgen in een garage

Tuinieren in de winter: je gereedschap opbergen

Wij raden je aan om apparaten en gereedschap die niet in de wintermaanden worden gebruikt, zorgvuldig op te bergen. Inspecteer je robotmaaier, kettingzagen en heggenscharen even en maak ze schoon voordat je ze veilig en zeker opbergt.

Als je een wateraansluiting in de tuin hebt, is het raadzaam om die op jouw lijst met tuinklussen voor het begin van de winter te zetten: sluit het water naar de kraan af en laat hem volledig leeg lopen – zo weet je zeker dat er geen water meer in kan bevriezen waardoor de leiding zou barsten. Laat ook de tuinslang leeglopen en ruim hem samen met de gieters ergens op waar hij beschermd is tegen vorst.

Dit is een goed moment om jouw vogelhuisjes schoon te maken. Haal oude nestjes eruit en maak ze schoon met kokend water. Vogels zoeken hierin vaak samen warmte in de winter, dus zorg dat ze vrij zijn van ongedierte voor een warm welkom.

Zodra het aan de grond vriest, raden we je aan om niet op het gras te lopen als je in de wintertuin werkt. Omdat de halmen veel water bevatten, kunnen ze al snel onder jouw gewicht breken als ze bevroren zijn. In de winter zie je dit als een modderig pad, waarna er gele voetafdrukken verschijnen als het weer warmer wordt.

Vallende bladeren zorgen voor natuurlijke isolatie in de winter

Een goede tip voor de wintertuin is om de herfstbladeren op de grond te gebruiken. Ze vormen een geweldige beschermlaag op perken en onder struiken, waardoor de grond vochtig blijft en tegen vorst wordt beschermd. Gevoelige en jonge planten hebben in de winter vooral baat bij een beschermende laag bladeren en onder struiken kan je de bladeren zelfs in een dikke laag van meer dan 5 cm laten liggen. Leg indien nodig wat aarde op de bladeren om te zorgen dat de wind ze niet terug in de tuin blaast.

Groen blijvende, vorstbestendige soorten zoals tijm en lavendel profiteren van een lichte bedekking met sparren- of dennenhout dat beschermt tegen transpiratie en uitdrogen. Als er rozen in jouw tuin staan, houd er dan rekening mee dat de vezels vlak onder de grond heel kwetsbaar zijn. Leg er een beetje extra aarde op of wat sparrenhout om het te beschermen.

Een vrouw blaast bladeren op een gazon bij elkaar met een STIHL BGA 57 accubladblazer

Voorbereiding wintertuin: bladeren van het gazon verwijderen

Het gazon krijgt nauwelijks lucht als het in de winter bedekt is. Zo kan er schimmel ontstaan, waardoor nog meer werk ontstaat. In plaats van het gazon met veel inspanning vrij te harken, raden we je aan gevallen bladeren samen met het gras weg te maaien vóór de eerste vorst. Zo vul je jouw grasbak met een mengsel van gemaaid gras en opgeveegd bladeren. Dit levert hoogwaardige compost op of is bruikbaar als mulch. Houd er rekening mee dat eikenblaadjes veel tanninezuur bevatten en niet snel composteren. Misschien wil je ze niet bij je compost doen, maar wel gebruiken als mulch voor de rododendrons. Je kan bladeren verspreiden over perken en onder struiken met een hark, maar met een bladblazer is dit een stuk makkelijker. Tegen de tijd dat het tuinseizoen volgend jaar begint, zullen ze grotendeels zijn verteerd zijn. Alles wat overblijft kan worden gecomposteerd.

Groenten die vóór de winter worden geoogst en opgeslagen, moeten regelmatig op hun plaats van opslag worden gecontroleerd. Verwijder rotte groente of groente met schimmel zo vroeg mogelijk, voordat je hele oogst wordt aangetast – hetzelfde geldt voor groenten die je in de winter oogst. Bewaarde groente blijft lekker stevig tot in de lente als je ze met een beetje zand bedekt wanneer je een stuk wegneemt.

Voor alle andere klussen in de wintertuin hebben we een handige gids per maand samengesteld.  

Enkele winterharde bloeiende planten

  • Geurviburnum (viburnum x bodnantense 'Dawn'): in milde winters, vanaf november
  • Hamamelis: van januari tot maart, vóór de bladvorming
  • Winterjasmijn (Jasminum nudiflorum): december tot februari
  • Kerstroos (helleborus orientalis): februari tot eind maart
  • Kerstroos (Helleborus niger): afhankelijk van het weer, bloei van december tot eind februari.
  • Cyclamen met ronde bladeren (Cyclamen coum): februari tot april
  • Sneeuwklokjes (Galanthus nivalis): januari en februari
  • Winteraconiet (Eranthis hyemalis): februari en maart
  • Winterbloeiende kersenboom (Prunus subhirtella Autumnalis): januari tot april en – in zachte winters – vanaf november
  • Alpenhooibeestje (Erica carnea): februari tot april
  • Wintermahonia (mahonia x media 'Winter Sun'): januari tot maart
Close-up van bloeiende sneeuwklokjes

Tuinieren in december: wat kan je in deze maand doen?

Zolang het weer mild is en er geen vorst in aantocht is, blijven robuuste potvormige soorten zoals oleander en de Afrikaanse lelie graag buiten. Je moet ze zo lang mogelijk buiten laten staan, omdat een te warme en donkere leefomgeving in de winter niet goed voor ze is. Mediterrane variëteiten zijn bestand tegen temperaturen rond 0 °C, terwijl robuuste oleanders en olijven zelfs temperaturen tot -4 °C aankunnen. Zo kunnen deze planten de eerste vorst meestal buiten overleven, als ze dicht bij het huis staan, afgedekt met vilt of bubbelfolie.

Meestal wordt het na de eerste vorst weer warmer, vaak zelfs tot diep in december – in dat geval hoef je je geen zorgen te maken. Maar houd altijd de weersvoorspelling in de gaten: als er een nieuwe of langere vorstperiode komt, is het tijd om je potten naar een beschutte locatie te brengen.

Je rozenperken uitsorteren is nog een klus die je in december kan doen: geef ze een laagje grond of schors. Coniferen, buxus, bamboe, laurier en andere houtachtige planten zijn op zich al robuust, maar als je ze in potten kweekt, hebben ze winterbescherming nodig om uitdroging te voorkomen, evenals schade door bevriezen waardoor de wortels beschadigd kunnen worden. Zet de potten hiervoor op polystyreen tegels en wikkel ze in jute, hennep of bubbelfolie. Vergeet niet om ze water te geven op vorstvrije dagen; groen blijvende planten transpireren immers in de winter, maar de bodem geeft geen water als er vorst is.

Snoei de steeltjes niet te sterk terug. Hoewel ze in de winter vaak afbreken, vormen ze een handige losse beschermlaag over bloemperken en bieden beschutting voor veel insecten. Uitzonderingen op de regel zijn daglelies, asters, geraniums, hosta's en vrouwenmantel omdat hun zachte bladeren makkelijk rotten. Snoei ze dus terug tot enkele centimeters boven de aarde.

Pampasgras is heel populair in de tuin maar lijdt jammer genoeg sterk onder natte winters. Bundel de lange blaadjes en bind ze als een tent samen. Zo blijft het hart van de plant beschermd tegen wintervocht.

Rondom planten worden houtsnippers over de grond verspreid.

Tuintip voor december: bescherm groentebedden in de winter

Je kan nu wintergroenten in jouw tuin zaaien, maar ze zullen je dankbaar zijn voor een beschermlaag. Vallende bladeren zijn hiervoor geweldig, zoals we hierboven al schreven.

Tuinieren in de winter kan ook oogsten omvatten. Prei, kool en vele andere groenten zijn winterhard en geven zelfs in de winter verse vitaminen. Sommige groentesoorten, zoals spinazie en veldsla, stellen een fleecehoes op prijs als bescherming tegen nachtvorst.

Sommige soorten, zoals spruitjes en prei, kunnen in het perk blijven waar je ze in het najaar hebt gezaaid. Hoewel prei vers in de grond blijft, hebben we een tip om het oogsten in de loop van het seizoen eenvoudiger te maken: verplaats je groeiende prei naar een goed bereikbare plek. Wacht hiervoor tot er een vorstvrije dag is om de takjes prei met de wortelbollen uit te graven en doe ze dan in een grote bak of emmer met afvoergaten. Plaats hem op een beschermde plek dicht bij een muur – zodat je meteen naast de achterdeur kan oogsten! We hebben ook samengevat hoe je andere perken winterklaar kan maken.

In de winter tuinieren: fruitbomen verzorgen

Vooral jonge fruitbomen lopen het risico dat de onderkant van de stam in de winter splijt door temperatuurschommelingen. Deze gesplitste punten zijn dan heel gevoelig voor ziekten en schimmels.

Close-up van een stam van een fruitboom die met witte kalkverf wordt beschilderd.

Bedek het onderste deel van de stam daarom met witte kalkverf. Dit reflecteert het zonlicht en beperkt temperatuurschommelingen. Omdat de boom overdag minder warm wordt, zal de schors ook niet splijten als de temperatuur in koude winternachten drastisch daalt.

Bladeren moeten uiterlijk in december onder fruitbomen worden weggehaald, net als het verschrompelde fruit dat nog aan de boom hangt. Hardnekkige schimmelsporen en veel ander ongedierte overwinteren in de bladeren en oud fruit en kunnen zich onmiddellijk verspreiden zodra de winter voorbij is. Voor deze tuinklus tik je het dode fruit met een stokje van de takken of gebruik je een appelprikker. Gooi ze vervolgens weg bij het huisvuil of een bak voor organisch afval – leg ze niet op de composthoop, want de sporen kunnen extreem hardnekkig zijn en je compost besmetten. Dit geldt ook voor gevallen fruit, bladeren en resten van jouw groenteoogst. Door het risico van infecties te beperken, kan je strengere maatregelen om gewassen later te beschermen voorkomen.

Tuinieren in januari: wat kan je allemaal doen?

Er zijn niet te veel tuinklussen die in januari nodig zijn – neem gerust de tijd om even op adem te komen. Houd de sneeuw echter goed in de gaten. Een laag sneeuw op kwetsbare planten kan al snel zwaar genoeg zijn om de takken te breken. Veeg het witte moois dus weg voordat er te veel op de bladeren ligt. Groen blijvende planten en soorten met fijne, vertakte scheuten bieden een ideale plek om sneeuw vast te houden en lopen bijzonder veel risico.

Houtige takken snoeien met de STIHL bypass snoeischaar PG 20

Tuinieren in januari: terugsnoeien en stekken vermeerderen

Planten slapen misschien in januari, maar dat betekent niet dat je niets kan doen om ze te onderhouden. Dit is een uitstekend moment om oud hout weg te snoeien. Dat bevordert nieuwe bloei en beter fruit. Te compacte struiken kan je op vorstvrije dagen met de zaag te lijf gaan. Niet-productieve zachte fruitstruiken zoals bessen en kruisbessen met takjes waar mos op zit of uitgebloede struiken kan je naar wens verjongen: stevig terugsnoeien verleent ze nieuw leven. Je kan ze allemaal tot 10 cm boven de aarde terugsnoeien.

Onze tip: bind de plant vast met een touw voordat je hem stevig terugsnoeit – het betekent dat je een mooie, nette bundel hebt die je meteen kan weggooien als je klaar bent.

Bij de meeste planten kunnen stukken die zo dik zijn als een potlood van de groei van het vorige jaar onmiddellijk worden gebruikt als stekken. Elke snede moet ongeveer even lang zijn als de snoeischaar en aan de boven- en onderkant een knop (oog) hebben. Steek de verse stekken afzonderlijk in de aarde of, als je lichte tuingrond hebt, direct in een perk in de halfschaduw. Let altijd op de groeirichting bij het snijden, want de scheuten groeien niet als ze ondersteboven worden geplant. Als je ziet dat de knop groeit, weet je dat de stek wortels heeft geslagen.

Tuinieren in de winter: je vijver verzorgen

De lange stengels van lisdodden en veel andere moerasplanten sterven helemaal af in het najaar en moeten op z'n laatst in het voorjaar worden teruggesnoeid voordat ze weer kunnen gaan uitlopen. Ze groeien vaak ver uit de oever, dus het kan moeilijk zijn om ze te snijden. Als je kan wachten tot het ijs op jouw vijver stevig genoeg is, kan je de klus in januari makkelijk klaren met een bosmaaier.

Als je onderwaterplanten hebt, zorg er dan voor dat je in de winter sneeuw van het ijs weghaalt, zodat ze licht krijgen om te overleven. Veeg de sneeuw weg of blaas de sneeuw met een blazer van het ijs. Vissen hebben een opening in het ijs nodig om gas uit te kunnen wisselen – maar hak geen gat in het ijs! Dit kan namelijk een dodelijke shock veroorzaken voor vissen en andere dieren. Je kan speciale voorzieningen die ijsvorming tegengaan kopen voor gebruik in de winter. Of zet gewoon pan op het bevroren oppervlak, vul hem met kokend water en wacht tot er een gaatje in het ijs is gesmolten. Als je niet met het ijs wil werken, zijn er vijverpompen beschikbaar om de gasuitwisseling te verzorgen.

Close-up van zaailingen die in kleine kweekschalen worden geteeld

Tuinieren in de winter: wat je in februari kan doen

Februari speelt al in op warmere maanden in het verschiet. Nu kan je bijvoorbeeld fruitbomen verzorgen. Dit is ook een goed moment om zieke en dode bladeren van kerstrozen te verwijderen en de perken uit te dunnen. Deze maand draait vooral om het voorbereiden van planten op de komende lente.

Tuinieren in februari: poot zaailingen en nieuwe aardappelen

Om tuingewassen een goede start te geven, kan je zaad voor tomaten en andere soorten die langzamer kiemen al in februari binnenshuis uitzaaien. Een heldere plek in de zon of kunstlicht geven de nieuwe scheuten een goede start. Als het half mei tijd wordt om ze in de kas of tuin te planten, zijn de zaailingen al sterke jonge planten.

Mocht je ouder zaad vinden en niet zeker weten of het nog de moeite waard is, kan je in de winter een kiemtest doen: leg een deel van het zaad op een vochtige keukendoek en laat het kiemen. Als er niets gebeurt of als minder dan de helft ervan kiemt, is het niet langer bruikbaar. Maar kiemt het wel goed, dan kan je de rest binnen een paar weken zaaien.

Een hand met een zwarte vingerloze handschoen houdt een nieuwe aardappel vast

Nog een tuintip voor de late winter: nu is het tijd om nieuwe aardappelen te poten. Je kan ze 'inkerven' of op een heldere plek voor laten kiemen om ze voor te bereiden op het planten in de tuin. Zorg er wel voor dat je de juiste aardappelvariëteit kiest, want alleen echte nieuwe aardappelen moeten zo vroeg worden uitgezet.

Het voordeel van het voorkiemen van nieuwe aardappelen is dat ze uitgroeien tot sterke planten die goed bestand zijn tegen de nog steeds lage temperaturen aan de grond als ze in april worden gepoot en flink willen groeien. De oogst voor nieuwe aardappelen die zijn gekerfd, ligt wel 20% hoger dan rechtstreeks geplante knollen.

Zaadaardappelen kunnen worden behandeld met kiemremmer die met thermische behandeling kan worden verwijderd: leg de aardappelen in eierdozen, half onder de potgrond met de ogen naar boven en bewaar ze bij 20 °C. Als er donkergroene knoppen verschijnen, hebben de aardappelen veel licht nodig, maar een lagere temperatuur rond 10°C, anders worden de scheuten lang en erg dun. Wanneer de knoppen ruim 3 cm lang zijn, moeten de knollen op een nog lagere temperatuur worden bewaard om ze uit te harden voor de tuin. Daarna kan je ze vanaf april poten. Nadat je vroeg in het jaar hebt gekerfd, duurt het nog 6 tot 8 weken voordat je ze in de grond zet.

Tuinieren in februari: fruitbomen snoeien

Als de bomen bladloos zijn, is het een goed idee om de kroon uit te dunnen. In de winter is dit veel makkelijker omdat je de takken goed ziet. We raden aan om aan het eind van de winter terug te snoeien, maar altijd in een vorstvrije periode, omdat de verse sneden erg kwetsbaar zijn. Het snoeien van fruitbomen in deze tijd van het jaar betekent veel gezonde nieuwe scheuten wanneer de dagen langer worden – vooral als de bomen in jouw tuin goed reserves konden opslaan in het vorige seizoen. Later in het jaar dun je alleen de kronen uit en verwijder je waterscheuten en uitlopers. Laat je niet te veel leiden door het oude gezegde dat je je hoed door de kroon moet kunnen gooien, want dit is alleen figuurlijk bedoeld. Meer informatie vind je in onze gedetailleerde gids over het snoeien van fruitbomen.

Samenvatting: tuinieren in de winter

  • Bereid de tuin voor op de winter vanaf oktober
  • Mediterrane planten en andere potplanten die niet winterhard zijn, moeten vóór de eerste vorst worden beschermd
  • In december besteed je vooral tijd aan het voorbereiden op de koudste tijd van het jaar door planten af te dekken en te beschermen. In januari bescherm je de planten door beschadiging door een dik pak sneeuw te voorkomen
  • Vanaf februari wordt de vensterbank een kwekerij voor zaailingen of het kiemen van nieuwe aardappelen